tein

Socijalna antropologija Bosne i Hercegovine 1: Esej o bosanskim Srbima

tein | 22 Januar, 2009 07:47

Istorijska nauka poznaje prisustvo Srba u Bosni od VI-VII vijeka, vremena doseljavanja Slovena na jugoistok Evrope. Zajedno sa ostalim pripadnicima slovenskog stanovništva, Srbi (bijeli) su u ta dva vijeka "preplavili" centralni predio evropskog jugoistoka. Srbe u Bosni pisani izvori prepoznaju još početkom IX vijeka (franački izvori o ustanku Ljudevita Posavskog). To stanovništvo, kako oni kazuju, bilo je pretežno naseljeno u Dalmaciji (danas: Dalmacija, Bosna, Hercegovina, Crna Gora i Srbija). Kao i svi ostali pripadnici srpskog plemena i oni u Bosni bili su nekršteni, odnosno upražnjavali su obožavanje stare religije i kultova iz pradomovine (Pokarpatje, a prije možda i Kavkaz). U čuvenom spisu iz 951. god. (De administrando Imperio) vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita, govori se i o Srbima u Bosni, provinciji koja je sastavni dio Srbije. Etnička granica između Srba i Hrvata, dva najveća južnoslovenska plemena, po ovom piscu bila je rijeka Cetina, koja se kod današnjeg Omiša ulijeva u Jadransko more. Ko iole poznaje domaći zemljopis uočiće, istina samo na prvi pogled, da je prema ovim podacima cijela Bosna bila etnički srpska. Naravno, ako se izuzme onaj južni krak oko Livna prema jugu, bosanskom ćošetu u kojem isti pisac identifikuje Hrvate. Manja plemena (Zahumljani, Travunjani i ini), koja takođe pominju izvori, kulturno dosta slična Srbima, vrlo brzo su srbizovana. Bosanski Srbi, najvjerovatnije, primali su hrišćanstvo u početku jednako sa Zapada, kao i sa Istoka. Zapadnog obreda srpskog etničkog opredjeljenja bili su bosanski Srbi nastanjeni u srednjoj i zapadnoj Bosni. Podanici bosanskog bana Matije Ninoslava (1232-1250), u povelji pisanoj 1249. god. Dubrovčanima nazivaju se Srblini. Kada se 1377. god. u manastiru Mileševi Tvrtko I Kotromanić (rođen 1338 god, ban od 1353, kralj od 1377. do 1391. god.) krunisao za kralja titulisao se kao kralj Srba, Bosne, Primorja i Zapadnih strana. Srbi u istočnom dijelu Bosne, kao i u Hercegovini još od vremena Svetog Save tj. obrazovanja Dabrobosanske mitropolije početkom XIII vijeka, pripadali su pravoslavnoj crkvi. Veliki dio Srba, naročito onaj dio koncentrisan u srednjoj Bosni pripadali su bogumilskoj jeretičkoj crkvi. Najveći broj jeretika poticao je iz Srbije, nakon njihovog protjerivanja od strane Stefana Nemanje. Tako su sve do dolaska novih osmanskih vlasti bosanski Srbi bili vjernici tri religije: katoličke (u Srednjoj i Zapadnoj Bosni), bogumilske (u Srednjoj Bosni) i pravoslavne (u Istočnoj Bosni i Hercegovini). Posljednje, izvori sa zapada (Vatikanski arhiv) nazivali su šizmaticima (otpadnici).

Najezdom Turaka etnička slika Bosne se izmjenila. Uz to, vjeruje se da se izmjenilo i vjersko opredjeljenje velikog broja Srba, dok se jedan dio prelaskom na muslimansku vjeru denacionalizovao. Benedikt Kuripešić, zapadni putopisac koji je 1530. god. projezdio Bosnom i ostavio interesantna zapažanja o njoj, vidio je Srbe u zapadnoj Bosni u koju su, kako on kaže, došli nedavno iz Braničeva i Beograda. Šizmatici (pravoslavni) imali su prilično nepismene sveštenike, koji nisu znali da čitaju knjigu (Bibliju). Veći broj Srba pravoslavne vjere B. Kuripešić je zatekao u istočnom dijelu Bosne. Osmanskim prodorom izazvana su velika pomjerenja cijelokupnog srpskog stanovništva od makedonsko-kosovskog juga ka sjeveru (današnja Vojvodina) i zapadu (danas BiH i Hrvatska). Zajedno sa Turcima, u Bosnu se doselio veliki broj pripadnika srpskog naroda, porijeklom uglavnom sa područja današnje Raške (Sandžak), Crne Gore i Kosova. Novi naseljenici u izvorima najčešće se nazivaju Vlasima ili Romanima. Moguće je da je među njima bio veliki broj starih Vlaha. Sudeći po imenima prije da je riječ o slovenskim Srbima ili pak srbizovanim preostacima kao i supstratima starog romanizovanog stanovništva, koji je već govorio srpskim jezikom ("vulgo zrbaschi vocant"). Savremena fizička antropologija ustanovljava da je veliki udio u srpskoj genetskoj strukturi imao staroromanski element. Navodno, više i od bosanskih Hrvata i Bošnjaka, Srbi u Bosni su se miješali sa starosjediocima. To su moguće simbioze slovenskih Srba i starih Romana, koji su u Bosni obitavali još prije slovenske najezde. Takođe, mogli su to biti stari Romani, pridošlice sa juga Srbije tokom turske penetracije u XIV i XV vijeku. Prema statističkim podacima regruta novačenih za austrijsku vojsku krajem XIX vijeka u Bosni, muslimana i katolika sa svijetlijom bojom kože, očiju i kose bilo je više od pravoslavaca, koji su bili više tamni (smeđi i crni). Antropologija dokazuje da je romansko miješanje sa župskim srpskim pravoslavnim stanovništvom u procesu sedanterizacije, stvorilo kod njih svijest o nacionalnoj bliskosti sa Srbima. Ovi su bili svi pravoslavne vjere. Od tog vremena čini se da je pravoslavlje preplavilo Bosnu. Uz islamizaciju koja se širila u početku na dobrovoljnoj bazi, pravoslavna crkva bila je najjjača institucija novovjekovne Bosne. Jurisdikcija ove crkve (Pećka patrijaršija ) od 1557. god. protezala se na sve eparhije u kojima žive Srbi pa i u Bosni. Turski izvori za taj period za pravoslavne prelate u Bosni kažu da su prelati Srba. U međuvremenu, novo stanovništvo u vojnoj službi turskih vlasti (delije, martolosi, akindžije) priznajući ovu crkvu, svoj nacionalni identitet izgrađivalo je na novoj bazi. Neki hrvatski istoričari i socijalni antropolozi mišljenja su da je u to vrijeme na pravoslavlje prešao veliki broj katolika u Bosni, tj. da su se ovi ostajući vjerni starom kalendaru praktično popravoslavili, a time i srbizovali. Hrvatska istoriografija i soc. antropologija sklona je smatrati Srbe u Bosni za popravoslavljene Hrvate, pogotovu one sa srednjoevropskom antropološkom (genetskom) strukturom (smeđe i plave kose, plavih očiju i svijetlije puti), naseljene najvećim dijelom u zapadnoj Bosni. Bošnjački moderni istoričari odriču pravo srpskoj istoriografiji da govori o bilo kakvom srpstvu Bosne. Po njima, Bosna je neupitno slovenska, ali ne i srpska zemlja. Srpsko ime nametalo se pravoslavnim Bosancima iz Srbije najviše tokom romantičarskog XIX vijeka, mišljenja su ovi. U Bosni žive slovenski Bosanci tri religije i jednog-bosankog jezika tvrde ovi, što srpski istoričari i drugi naučnici to poriču.Identifikacija Srba u Bosni sa pravoslavljem u kasnijim vremenima bila je jedna od osnovnih baznih oslonaca kao i smjernica razvoja njihovog nacionalnog identiteta. Kada brojno ojačaju, Srbi u Bosni vode nekoliko antiosmanskih buna. Najviše ih je bilo u XIX vijeku, od kojih se po svojoj snazi i značaju izdvajaju dvije: Buna u Bos. Krajini i Posavini 1858. god. i ustanku u Hercegovini i Bosni 1875-78. god. Prije ovog vremena, hajdučki raspoloženi odmetnici ratovali su protiv turskih vlasti bez jasnog nacionalnog cilja. Ovim pobunama po prvi put bosanski Srbi iskazali su jasan nacionalni cilj-ujedinjenje sa susjednim i nezavisnim državama Crnom Gorom i Srbijom. Bune su propale i odlukom Berlinskog kongresa 1878. god. BiH je pripala Austrougarskoj monarhiji. Aneksijom 1908. god. ova država i pravno je zaogrnula BiH pod svoje državno okrilje, čime ju je udaljila od Srbije za samo desetak godina, kada je ova nakon uspjeha u Prvom Svjetskom ratu 1918. godine pridobije za sebe.

Bosanski Srbi iznjedrili su svoju inteligenciju još u XIX vijeku. Učeći od doseljenih Cincara iz Makedonije i Srbije izvještili su se trgovini i bili uz Jevreje prvi u Bosni u tom poslu. Trgovački kapital bio je osnova za jačanje nacionalnih liberalističkih (oslobodilačkih) institucija, dugo vremena zabranjivanih, kako od strane osmanskih vlasti tako i od strane pravoslavne crkve, kojom su od gašenja Pećke patrijaršije 1766. god. upravljali Grci (Carigradska patrijaršija). Pravo na nacionalno ime Srbima u Bosni turske vlasti odricale su čitavo vrijeme vladanja. Nazivali su ih: Grcima, Vlasima, Erkaćima, Rkaćima, Pravoslavnim, Čičima, Romanima, Rišćanima itd. Ipak, bosanski Srbi bili su prilično lojalni svim vlastima, i turskim i austrijskim. Kad Austrija 1914. god. napadne Srbiju, samo manji broj pozvanih na regrutaciju se nije odazvao. Bosanski Srbi afirmisali su svoje nacionalno opredjeljenje formiranjem Vrbaske banovine (1930-1941.) sa sjedištem u Banjaluci. Njihova dekadencija nastupa obrazovanjem Nezavisne države Hrvatske (1941-45.) u kojoj je ubijeno između 300 i 500 hiljada i isto toliko protjerano u Srbiju. U posljednjem ratu (1992-95.) izborili su se za entitet-Republiku Srpsku, potvrđenu Međunarodnim ugovorom 1995. god. u Dejtonu. Danas, bosanski Srbi najviše žive na teritoriji R. Srpske (90 %). Procijenjuje se da ih je između 1, 2 i 1, 4 miliona ili između 42 i 44 % u cijeloj BiH.  

 
Accessible and Valid XHTML 1.0 Strict and CSS
Powered by blog.rs - Design by BalearWeb